1. Κατηγοριοποίηση της COVID-19
Η COVID-19 μπορεί να κατηγοριοποιηθεί ως εξής ανάλογα με την κλινική πορεία της:
–Οξεία COVID-19 με συμπτώματα και σημεία που διαρκούν έως 4 εβδομάδες.
–Συνεχιζόμενη συμπωματική COVID-19 με διάρκεια από την 4η έως την 12η εβδομάδα και
–Μετά COVID19 περίοδο με συμπτώματα και σημεία συμβατά με την νόσο που παραμένουν για παραπάνω από 12 εβδομάδες και δεν μπορούν να εξηγηθούν από άλλη νοσογόνο κατάσταση.
– Η μακρά COVID19 ή “longCOVID” περίοδος αναφέρεται σε συμπτώματα και σημεία που συνεχίζονται πέρα από την οξεία λοίμωξη και περιλαμβάνει τόσο στην συνεχιζόμενη συμπωματική (4-12 εβδομάδες) όσο και το σύνδρομο post-COVID-19 (12 εβδομάδες και μετά).
2. Διαδικασίας σύνταξης των παρουσών συστάσεων
Για την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση του συνδρόμου έχουν εκδοθεί οδηγίες βασισμένες σε γνώμες ειδικών από διεθνείς οργανισμούς όπως το NICE και το CDC ενώ έχουν δημοσιευτεί παρόμοιες οδηγίες από adhoctaskforces. Το παρόν κείμενο αποτελεί συνδυασμό των οδηγιών αυτών και των θέσεων της ΕKΕ.
Υπεύθυνοι σύνταξης κειμένου: Εκ μέρους της ΕΚΕ: Ιωάννης Κανακάκης, Διευθυντής ΕΣΥ, Πρόεδρος ΕΚΕ, Χριστίνα Χρυσοχόου, Διευθύντρια ΕΣΥ, Μέλος ΔΣ ΕΚΕ, Αλέξανδρος Πατριανάκος, Διευθυντής ΕΣΥ, Μέλος ΔΣ, Εκ μέρους του Ειδικού Κέντρου Καρδιάς Αθλητών και Νέων (ΕΚΚΑΝ): Χαράλαμπος Βλαχόπουλος. Καθηγητής Καρδιολογίας ΕΚΠΑ
Ειδική μνεία γίνεται στην αξιολόγηση των αθλητών ερασιτεχνικού ή επαγγελματικού επιπέδου. Για την άσκηση αναψυχής η προτεινόμενη αντιμετώπιση αναφέρεται στο Σχήμα 1. Οι προϋποθέσεις επιστροφής στην άθληση σε παιδιά και εφήβους αναφέρονται στο Παράρτημα.
Όσον αφορά την αξιολόγηση και την αντιμετώπιση των ασθενών με long-COVID σύνδρομο προτείνεται μόνο ως συμπληρωματικό εργαλείο.
Για την περίπτωση της επαγόμενης από COVID-19 διάμεσης πνευμονοπάθειας γίνεται ειδική αναφορά στο τέλος του κειμένου.
3. Καρδιακές επιπλοκές μετά από COVID-19
Κάθε ασθενής που νοσεί από COVID-19 θα πρέπει να ενημερώνεται για την πιθανότητα εμμενόντων συμπτωμάτων που συνήθως υποχωρούν μέσα σε 12 εβδομάδες από την έναρξη της νόσου και εμφανίζονται ανάλογα με την βαρύτητα της νόσου και την προηγούμενη κατάσταση της υγείας του. Σε περίπτωση μη βελτίωσης ή εμφάνισης νέων συμπτωμάτων οι ασθενείς θα πρέπει να εξετάζονται από τον θεράποντα ιατρό τους.
Οι καρδιακές επιπλοκές που έχουν αναφερθεί μετά από COVID19 είναι επιδείνωση καρδιακής ανεπάρκειας, νεοεμφανιζόμενη καρδιακή ανεπάρκεια, μυοκαρδίτιδα, θρομβομεβολική νόσος, περικαρδίτιδα, και ισχαιμικό στεφανιαίο επεισόδιο.
Ένα σημαντικό ποσοστό που αναφέρεται έως 28% εμφανίζει αυξημένες τιμές τροπονίνης κατά την νοσηλεία του. Η αύξηση της τροπονίνης δύναται να οφείλεται σε πολλαπλούς λόγους και όχι σε εμφάνιση στεφανιαίου συνδρόμου, μυοκαρδίτιδας ή περιμυοκαρδίτιδας, αλλά στην ίδια την φλεγμονώδη διαδικασία, σε μυοκαρδιοπαθεια προκαλούμενη από το stress (πχ Takatsubo), σε υπόταση, σηπτική πορεία, μικροαγγειακή ενδοθηλιακή νόσο, υποξαιμία, κοιλιακή/κολπική αρρυθμία.
4. Ασθενείς αυξημένου κινδύνου για καρδιαγγειακές επιπλοκές
Οι παρακάτω ομάδες ασθενών δύναται να έχουν αυξημένο κίνδυνο για σοβαρή νόσο ή/και να εμφανίσουν επιπλοκές κατά την νόσηση από COVSARS2
· Ασθενείς που νόσησαν και χρειάστηκαν νοσηλεία (ιδιαίτερα με ανάγκη χορήγησης οξυγόνου υψηλής ροής ή υποβλήθηκαν σε διασωλήνωση)
· λήψη ανοσοκατασταλτικής θεραπείας
· αναμονή σε λίστα προς μεταμόσχευση ή έχουν ήδη μεταμοσχευθεί
· μονήρη κοιλία (κυκλοφορία Fontan)
· σύμπλοκη συγγενή καρδιοπάθεια μη διορθωμένη, ή εν αναμονή καρδιοχειρουργικής διόρθωσης
· συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια ή λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή για βελτίωση της καρδιακής λειτουργίας
· ανεπάρκεια της συστηματικής κοιλίας (μετά από εγχείρηση Senning / Mustard ή με συγγενώς διορθωμένη μετάθεση των μεγάλων αγγείων)
· σύμπλοκη συγγενή καρδιοπάθεια με χαμηλό κορεσμό < 90% (κυανωτική νόσος)
· καρδιακή νόσο που έχει χαρακτηριστεί ανεγχείρητη, ιδιαιτέρως όταν συνδυάζεται με κυάνωση
· συγγενή καρδιοπάθεια με συνοδό πνευμονική υπέρταση
· σοβαρού τύπου μυοκαρδιοπάθεια
· σοβαρή πνευμονική υπέρταση
·Πρόσφατο ισχαιμικό καρδιακό επεισόδιο
5. Διαγνωστική προσπέλαση μετά από COVID19
H παρακολούθηση μετά την λοίμωξη αποσκοπεί στην εκτίμηση της μυοκαρδιακής λειτουργίας, ιδιαίτερα εάν υπήρχαν σημεία επιβάρυνσης της (κλινικά, απεικονιστικά η αύξηση τιμών τροπονίνης ορού), στην παρακολούθηση της αποκατάστασης της και στην αποτύπωση παραμονής χρόνιων βλαβών (σε απεικονιστικό και κλινικό έλεγχο).
Σε ασθενείς μετά από COVID-19 κρίνεται απαραίτητη η διενέργεια κάποιων βασικών και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις και πιο εξειδικευμένων εξετάσεων επί κλινικών ενδείξεων. Δεν υπάρχουν καρδιολογικές εξετάσεις οι οποίες να ενδείκνυνται ως εξετάσεις ρουτίνας στο σύνολο των ασθενών που νόσησαν από COVID-19, συμπεριλαμβανομένων παιδιών και εφήβων.
Οι προτεινόμενες εξετάσεις που δύναται να ζητηθούν μέσα στον 1ο μήνα της ανάρρωσης από COVI19, αναλόγως κλινικής υποψίας είναι
· Ηλεκτροκαρδιογράφημα
· Ακτινογραφία θώρακος
· Δοκιμασία κόπωσης/ Δυναμική Υπερηχοκαρδιογραφία
· Υπερηχοκαρδιογράφημα
· Ηolter Ρυθμού
· Γενική αίματος
· Σάκχαρο και γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη
· Ουρία, κρεατινίνη
· D Dimers
· Troponin I/T
· NtproBNP
· hsCRP
Στον 3ο μήνα από την νόσηση από COVID19 δύναται περαιτέρω να συνταγογραφηθεί
· Μαγνητική τομογραφία καρδιάς (επί κλινικών ενδείξεων μυοκαρδίτιδας)
· Καρδιοαναπνευστική δοκιμασία κόπωσης (εργοσπιρομετρία) ιδίως για την επιστροφή σε αθλητικές δραστηριότητες
· Περαιτέρω εξετάσεις αναλόγως κλινικών ενδείξεων
Η Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία προσδιορίζει ως ομάδα προτεραιοποίησης για την διενέργεια κλινικών και παρακλινικών εξετάσεων μετά από COVID-19 τις κατηγορίες ασθενών που αναφέρονται στην παράγραφο 4.
6. Επιστροφή στην άσκηση και την άθληση και μετά από COVID19